Nằm ẩn mình ở phía Tây Bắc tỉnh Phú Thọ, Sơn Lương đang vươn mình trở thành một trong những tọa độ du lịch sinh thái và văn hóa cộng đồng hấp dẫn hàng đầu miền Tây Đất Tổ.
1. Sơn Lương Eco – Điểm đến mới nổi giữa lòng Đất Tổ
Về mặt địa lý hành chính, xã Sơn Lương được thành lập trên cơ sở sáp nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của ba xã tiền thân thuộc huyện Yên Lập cũ là Mỹ Lung, Mỹ Lương và Lương Sơn theo Nghị quyết số 1676/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Quyết định sáp nhập này đã mở ra một không gian địa - văn hóa rộng lớn với tổng diện tích tự nhiên lên đến gần 97 km².
Sơn Lương là địa bàn cư trú lâu đời của 11 dân tộc anh em, trong đó đại đa số là đồng bào dân tộc Mường và Dao. Đồng bào Mường giữ vai trò cốt lõi trong việc gìn giữ và bảo tồn các giá trị di sản bản địa. Sự giao thoa giữa cảnh quan thung lũng núi cao trập trùng, hệ thống sông thác mát lành cùng kho tàng di sản văn hóa phong phú đã tạo nên một Sơn Lương Eco độc đáo và cuốn hút.
Cảnh quan thiên nhiên trù phú, bình yên tại Sơn Lương Eco thu hút du khách trải nghiệm.
2. Vị trí địa lý và hướng dẫn di chuyển đến Sơn Lương Eco
Sơn Lương sở hữu vị trí địa - kinh tế quan trọng, nằm gọn trong thung lũng lòng chảo uốn lượn được bao bọc bởi các dãy núi cao hùng vĩ như núi Chinh, núi Nả, núi Đỗng, núi Chim và núi Nhà Xe. Khí hậu lòng chảo độc đáo cùng lượng mưa dồi dào giúp thảm thực vật nơi đây quanh năm xanh tốt.
Nằm trên trục giao thông Quốc lộ 70B, Sơn Lương kết nối trực tiếp với Quốc lộ 32, Tỉnh lộ 316 và Tỉnh lộ 321C. Du khách khởi hành từ Hà Nội có thể di chuyển bằng ô tô cá nhân, xe máy hoặc tuyến xe khách truyền thống (các nhà xe Sơn Hiền, Hùng Tâm, Liên Hương, Quang Cảnh) và xe ghép Hà Nội – Yên Lập với thời gian di chuyển chỉ khoảng 2 đến 2,5 giờ.
Vị trí liên kết vùng du lịch của Sơn Lương rất thuận lợi:
Giáp ranh địa giới hành chính tỉnh Yên Bái.
Tiếp giáp Khu nghỉ dưỡng Ao Giời – Suối Tiên
Cách Đền Mẫu Âu Cơ và Đầm Ao Châu khoảng 10 km.
Cách Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Đền Hùng hơn 60 km.
Tiếp giáp Hồ Ly và dễ dàng kết nối với Vườn Quốc gia Xuân Sơn, Đồi chè Long Cốc.
Homestay thơ mộng được bao quanh một không gian xanh
3. Thiên nhiên Sơn Lương Eco: Hoang sơ, kỳ vĩ và mát lành
3.1 Dòng Ngòi Lao và hệ sinh thái sông suối trù phú
Chảy dọc qua trung tâm thung lũng Sơn Lương là dòng Ngòi Lao thơ mộng, kết hợp với các khe nước tự nhiên như khe Mu, khe Da và địa danh Động cá Núi Đỗng. Nguồn nước trong lành này nuôi dưỡng hệ sinh thái thủy sản tự nhiên phong phú với hơn 40 loài cá đặc sản như cá Sỉnh, cá Bì sứt, cá Chiên, cá Lăng, cá Trình, cá Nhàng, cá Cui, cá Đục đinh. Đây là cơ sở tuyệt vời để phát triển du lịch trải nghiệm sông nước, câu cá giải trí và thưởng thức ẩm thực sinh thái ven suối.
3.2 Chinh phục cụm Thác Quạt, Thác Dùng và Thác 100 Tầng
Hệ thống thác nước nguyên sơ giữa lòng rừng già là điểm nhấn ấn tượng của Sơn Lương:
Thác Quạt và Thác Dùng: Có dải nước chảy mềm mại, lòng hồ nông trong mát, lý tưởng cho các hoạt động dã ngoại gia đình, cắm trại và tắm suối.
Thác 3 tầng và Thác 100 tầng: Nổi bật với các bậc đá nối tiếp nhau trải dài giữa đại ngàn hiểm trở, đáp ứng nhu cầu du lịch trekking mạo hiểm và khám phá rừng nguyên sinh.
3.3 Nông nghiệp cảnh quan và điểm danh thắng phụ cận
Bên cạnh suối thác, Sơn Lương còn thu hút du khách bởi những dải ruộng bậc thang uốn lượn bên hệ thống cọn nước truyền thống miệt mài quay bên bờ suối.
Từ Sơn Lương, du khách dễ dàng ghé thăm Hồ Ly (xã Thượng Long) – danh thắng được ví như "Tuyệt Tình Cốc" của Đất Tổ với lòng hồ rộng 40 ha, cây cầu treo Thượng Long bắc ngang lòng hồ, rất thích hợp cho hoạt động chèo thuyền kayak, đi thuyền máy và cắm trại.
4. Chiều sâu bản sắc văn hóa Mường - Dao và không gian tâm linh
4.1 Di sản văn hóa phi vật thể Mường - Dao
Cộng đồng người Mường và người Dao tại Sơn Lương gìn giữ nguyên vẹn kiến trúc nhà sàn gỗ cổ truyền, tri thức y học cổ truyền cùng nghệ thuật thủ công như dệt thổ cẩm và vẽ sáp ong trên vải.
Địa phương duy trì 15 Câu lạc bộ văn hóa dân gian, bảo tồn và trình diễn các điệu múa cổ như múa Mỡi, múa Trống đu, nghệ thuật đâm đuống, diễn xướng dân ca Mường và âm thanh cồng chiêng rộn rã.
Nét đẹp của người phụ nữ Mường bên dòng thác
4.2 Lễ hội Hạ điền và trò chơi dân gian
Lễ hội Hạ điền (Lễ xuống đồng) của đồng bào Mường được phục dựng từ đầu năm 2025 nhằm tạ ơn trời đất, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Về tham dự lễ hội, du khách được tham gia nhiều trò chơi dân gian đặc sắc như ném còn, đánh đu, kéo co, đẩy gậy.
4.3 Di tích tâm linh và lịch sử
Chùa Sơn Khánh (Chùa Long Khánh): Tọa lạc tại khu Xuân Tình, là tự viện Phật giáo lâu đời, chốn hành hương thanh tĩnh cho nhân dân và du khách.
Đình Đồng Sương: Nằm tại khu 1, ghi dấu lịch sử hình thành làng xã vùng Mường (đã phục dựng giai đoạn 1).
Di tích lịch sử cách mạng: Nằm trong không gian gắn kết với Căn cứ Tôn Sơn – Mộ Xuân và Chiến khu Phục Cổ.
5. Bức tranh ẩm thực bản địa và hệ sinh thái 12 sản phẩm OCOP
5.1 Nếp Gà Gáy Mỹ Lung – "Hạt ngọc" độc nhất xứ Mường
Đặc sản nổi tiếng nhất của Sơn Lương là gạo Nếp Gà Gáy Mỹ Lung – sản phẩm đạt chứng nhận Chỉ dẫn địa lý quốc gia và xếp hạng OCOP 3 sao.
Theo truyền thuyết, tên gọi "Nếp Gà Gáy" bắt nguồn từ câu chuyện cô con dâu Mường mải việc đến nửa đêm nghe tiếng gà gáy mới giật mình đi đồ xôi đãi trưởng tộc. Do không đủ thời gian ngâm gạo, cô đưa thẳng gạo ráo nước vào chõ đồ, xôi chín lại dẻo thơm ngậy hương lạ kỳ.
Lúa Nếp Gà Gáy là giống lúa cổ sinh trưởng từ tháng 5 đến tháng 10, thu hoạch hoàn toàn thủ công bằng phương pháp "hái nhắt" từng bông lúa. Khi chế biến, gạo không cần ngâm nước nhiều giờ, chỉ đồ từ 15 đến 20 phút là xôi đã chín dẻo bùi, tỏa hương thơm ngào ngạt và đặc biệt nắm xôi không bị dính tay.
5.2 Mâm cỗ lá Mường và đặc sản ẩm thực
Mâm cỗ lá Mường được bày trí cẩn thận trên lá dong tẻ, gồm thịt lợn mán thui rơm, cá Ngòi Lao nướng kẹp thanh bương, xôi ngũ sắc và rau rừng chấm lòng đắng.
5.3 Hệ sinh thái sản phẩm OCOP
Sơn Lương sở hữu 12 sản phẩm OCOP phong phú làm quà biếu:
Gạo Nếp Gà Gáy Mỹ Lung (OCOP 3 sao, Chỉ dẫn địa lý).
Thịt thính và Thịt chua Mỹ Lung (OCOP 3 sao).
Rượu men lá và Rượu đòng Thảo Xuân (OCOP).
Bột sắn dây Trường Thịnh (OCOP).
6. Trải nghiệm homestay nhà sàn Mường và lòng hiếu khách
Du khách đến Sơn Lương Eco sẽ được lưu trú trong những ngôi nhà sàn gỗ truyền thống thoáng mát tại bản người Mường hoặc bản người Dao Xuân Thắng. Bằng lòng hiếu khách chân thành, bà con dân bản sẽ đón tiếp chu đáo, hướng dẫn du khách trải nghiệm gặt lúa hái nhắt, học đồ xôi Nếp Gà Gáy, bắt cá suối và quây quần bên bếp lửa thưởng thức cồng chiêng, múa Mỡi.