Nằm ở phía Tây Bắc tỉnh Phú Thọ, xã Sơn Lương được hình thành trên cơ sở hợp nhất diện tích và dân số của ba xã tiền thân là Mỹ Lung, Mỹ Lương và Lương Sơn. Với diện tích tự nhiên rộng gần 97 km² cùng sự hội tụ của 11 dân tộc anh em — trong đó đồng bào Mường và Dao chiếm đa số — Sơn Lương sở hữu một kho tàng văn hóa bản địa vô cùng sâu sắc.
Bên cạnh cảnh quan thiên nhiên hoang sơ với suối Ngòi Lao và các dải núi cao hùng vĩ, ẩm thực Sơn Lương chính là sợi dây kết nối đặc biệt níu chân du khách. Nền ẩm thực nơi đây là sự tổng hòa giữa các sản vật tự nhiên trù phú từ đại ngàn, sông suối với kỹ nghệ chế biến truyền thống lâu đời của người Mường, tạo nên những hương vị độc đáo không thể nào quên.
Cảnh các cán độ địa phương khảo sát thực tế tại ruộng lúa nếp Mỹ Lung
Nếp Gà Gáy Mỹ Lung – "Hạt ngọc" độc nhất xứ Mường
Nói đến ẩm thực Sơn Lương, sản phẩm đầu tiên khiến du khách nhớ mãi chính là gạo Nếp Gà Gáy xuất xứ từ vùng Mỹ Lung cũ. Sản phẩm đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận Chỉ dẫn địa lý "Mỹ Lung" và đạt chuẩn OCOP 3 sao cấp tỉnh.
Tên gọi độc đáo này gắn liền với tích cổ từ thời Hùng Vương. Chuyện kể rằng có cô gái Mường mải mê làm việc nhà chồng đến nửa đêm nghe tiếng gà gáy mới giật mình đi đồ xôi đãi trưởng tộc. Do không đủ thời gian ngâm gạo qua nhiều giờ như thông thường, cô đưa thẳng gạo đã ráo nước vào chõ đồ. Kỳ diệu thay, xôi chín lại dẻo thơm, ngậy hương ngọt bùi. Khi mẹ chồng hỏi tên giống nếp quý, cô e ấp trả lời đó là gạo "Nếp Gà Gáy".
Về đặc tính sinh học, lúa Nếp Gà Gáy là giống lúa cổ dài ngày (gieo cấy từ tháng 5 đến tháng 10), thân cây cao khoảng 1,5 m, rất kén thổ nhưỡng và nguồn nước. Quy trình thu hoạch bắt buộc phải thực hiện thủ công bằng công cụ chuyên dụng gọi là cái "túm" để "hái nhắt" từng bông lúa. Hạt gạo to, mẩy, màu trắng đục và chứa hàm lượng dinh dưỡng cao.
Đặc biệt, gạo có ưu điểm chế biến độc nhất: khi đồ xôi không cần ngâm gạo qua nhiều giờ, chỉ cần đồ từ 15 đến 20 phút là xôi đã chín dẻo, tỏa hương thơm ngào ngạt, hạt xôi mềm bùi và nắm xôi đặc biệt không bị dính tay. Xôi sau khi đồ có thể giữ nguyên độ dẻo thơm qua nhiều ngày mà không bị cứng hay lại gạo.
Thực đơn với những món ăn đơn giản với hương vị thơm ngon
Mâm cỗ lá Mường và hương vị cá suối Ngòi Lao
Nghệ thuật ẩm thực bản địa Sơn Lương được thể hiện trọn vẹn nhất qua mâm cỗ lá Mường truyền thống. Khác với cách bày trí thông thường, mâm cỗ được xếp tỉ mỉ trên những chiếc lá dong tẻ xanh mướt, đượm hương vị núi rừng.
Các món ăn trên mâm cỗ lá là sự kết hợp phong phú giữa sản vật chăn nuôi và đánh bắt tự nhiên:
Thịt lợn mán thui rơm: Thịt lợn được chọn lọc, thui rơm vàng ruộm giúp lớp bì giòn ngon, đậm vị.
Cá Ngòi Lao nướng kẹp thanh bương: Dòng suối Ngòi Lao chảy qua thung lũng Sơn Lương cung cấp nguồn thủy sản dồi dào với hơn 40 loài cá đặc sản như cá Sỉnh, cá Bì sứt, cá Chiên, cá Lăng, cá Trình, cá Nhàng, cá Cui, cá Đục đinh.... Cá suối tươi sau khi bắt về được làm sạch, kẹp vào thanh bương tươi và nướng trên than hồng, tỏa mùi thơm nức.
Các món ăn kèm độc đáo: Mâm cỗ không thể thiếu xôi ngũ sắc, cơm lam Mường và các loại rau rừng đồ chấm với lòng đắng thơm ngậy.
Hệ sinh thái sản phẩm OCOP đậm đà phong vị bản địa
Nhằm thương mại hóa và nâng cao giá trị nông sản phục vụ du lịch, xã Sơn Lương đã phát triển được 12 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP. Ngoài gạo nếp Gà Gáy, du khách có thể lựa chọn nhiều đặc sản hấp dẫn làm quà biếu:
Thịt thính và Thịt chua Mỹ Lung: Sản phẩm OCOP 3 sao, được chế biến từ thịt lợn tươi lên men tự nhiên với thính gạo nếp, tạo nên vị chua bùi, thơm nồng đặc trưng.
Rượu men lá và Rượu đòng Thảo Xuân: Đạt chuẩn OCOP địa phương, chưng cất từ men lá thuốc dân tộc cổ truyền và đòng lúa nếp, mang lại hương vị êm dịu, đậm đà.
Bột sắn dây Trường Thịnh: Sản phẩm OCOP chế biến tinh sạch từ củ sắn dây canh tác trên vùng đồi núi tự nhiên.
Trải nghiệm ẩm thực gắn liền với lòng hiếu khách Mường - Dao
Trải nghiệm nét văn hóa đón tiếp nồng hậu và thưởng thức ẩm thực nhà sàn tại Sơn Lương.
Thưởng thức ẩm thực tại Sơn Lương không chỉ đơn thuần là thưởng vị, mà còn là hành trình trải nghiệm văn hóa trọn vẹn. Lưu trú tại các homestay nhà sàn gỗ của người Mường hay bản Dao Xuân Thắng, du khách sẽ được chính gia chủ đón tiếp bằng sự niềm nở, mộc mạc.
Du khách có thể trực tiếp tham gia vào các hoạt động trải nghiệm như gặt lúa hái nhắt trên ruộng bậc thang vào mùa thu hoạch, học cách đồ xôi Nếp Gà Gáy trong chõ gỗ, tham gia bắt cá suối và quây quần bên bếp lửa nhà sàn để thưởng thức mâm cỗ lá, lắng nghe tiếng cồng chiêng và các điệu múa Mỡi truyền thống.
Lời kết
Hương vị núi rừng Sơn Lương là sự đúc kết tinh tế giữa quà tặng thiên nhiên và tri thức dân gian Mường - Dao qua nhiều thế hệ. Từ hạt xôi Nếp Gà Gáy dẻo thơm không dính tay, mâm cỗ lá Mường đậm đà cho đến chén rượu men lá nồng ấm, tất cả tạo nên một dấu ấn ẩm thực sâu đậm trong lòng mỗi du khách.